Rhoi gofal iechyd darbodus ar waith

Mynd i’r afael â chamddefnyddio sylweddau mewn ffordd effeithiol a chynaliadwy

  • Conrad Eydmann, Pennaeth Strategaeth a Datblygu Gwasanaethau Camddefnyddio Sylweddau, Bwrdd Cynllunio Ardal Camddefnyddio Sylweddau Caerdydd a'r Fro. (Ar ran y Bwrdd Partneriaeth Cenedlaethol ar Gamddefnyddio Sylweddau)

Crynodeb

Mae’r bennod hon yn ystyried y datblygiadau presennol mewn gwasanaethau camddefnyddio sylweddau yng nghyd-destun gofal iechyd darbodus. Mae’n amlygu aeddfedrwydd y dull cydweithredol presennol sy’n cael ei harwain gan ddefnyddwyr ym maes darparu gwasanaethau sydd wedi datblygu dros yr ugain mlynedd diwethaf, yn ogystal â thrafod sut y gellir ymchwilio i egwyddorion gofal iechyd darbodus a’u datblygu i wella canlyniadau ymhellach, cynyddu effeithlonrwydd a meithrin partneriaethau cryfach gyda gweithwyr proffesiynol gwasanaethau a defnyddwyr gwasanaethau. Rhoddir enghreifftiau o wasanaethau arloesol yng Nghymru i amlygu sut y gall egwyddorion gofal iechyd darbodus gyflwyno gwerth ychwanegol i wasanaethau, partneriaethau a chydweithio â phobl sy’n defnyddio’r gwasanaeth, a chymunedau ehangach. Mae’r bennod yn rhoi trosolwg o wasanaethau camddefnyddio sylweddau yng Nghymru gyfan ac mae’n cynnig dealltwriaeth o brofiad gwasanaethau camddefnyddio sylweddau, o ran sut y gall dull aeddfed a darbodus gyflawni gwerth uchel a pharhau i wella effeithlonrwydd.

substance misuse

Cyflwyniad

Mae gan wasanaethau camddefnyddio sylweddau rai nodweddion sy’n gyffredin â meysydd gwasanaeth eraill – gwasanaethau iechyd meddwl yn bennaf – ond maent ar wahân i ddarpariaeth iechyd a gofal cymdeithasol arall mewn sawl ffordd, yn enwedig yn y sector iechyd acíwt. Mae camddefnyddio sylweddau yn un o ychydig o grwpiau ymyriadau iechyd a gofal cymdeithasol sy’n cael eu mandadu’n rheolaidd gan y llysoedd – drwy ofynion adsefydlu cyffuriau, gofynion adsefydlu alcohol a gofynion triniaeth alcohol, oherwydd gall y rhain gael eu gwneud gan ynadon a barnwyr.

Y gost

Mae effeithiau camddefnyddio sylweddau yn parhau i osod llwythi gwaith eithriadol o fawr ar wasanaethau cyhoeddus, er gwaethaf y stigma parhaus sy’n ymwneud â dibyniaeth, er bod y stigma hwnnw yn lleihau. Mae goryfed alcohol, er enghraifft, yn arwain at golli oriau gwaith, materion yn ymwneud â diogelwch y cyhoedd a niwed sy’n gysylltiedig ag alcohol. Mae’n cynyddu’r galw ar wasanaethau brys, mae’n gysylltiedig â thrais a cham-drin domestig ac mae’n rhoi pwysau ar wasanaethau ysbytai acíwt sy’n ymateb i gyflyrau iechyd sy’n gysylltiedig ag alcohol. Dim ond rhai o’r enghreifftiau niferus o gostau amrywiol defnyddio sylweddau yw’r rhain.

Rhoi egwyddorion darbodus ar waith

Yn ddiddorol, mae’r maes camddefnyddio sylweddau wedi bod yn gweithredu egwyddorion darbodus ers amser maith. Mae hyn yn bennaf o ganlyniad i lefelau cyllido cymharol isel yn y sector cyhoeddus cyn dechrau’r mileniwm newydd. Mae hefyd yn sector lle mae cymhelliant ac ymrwymiad defnyddwyr gwasanaethau yn hanfodol i gyflawni canlyniad cadarnhaol yn sgil gwasanaethau. O ganlyniad, un o’r anawsterau o ran dod o hyd i enghreifftiau o ofal iechyd darbodus ar waith ar gyfer y bennod hon fu gwahaniaethu rhwng arferion gwirioneddol newydd ac arloesol sy’n adlewyrchu egwyddorion gofal iechyd darbodus, a darparu gwasanaethau o safon o ddydd i ddydd. Er bod y gwasanaethau o ddydd i ddydd gorau ar gyfer camddefnyddio yn adlewyrchu llawer o’r egwyddorion darbodus, dim ond yr hyn y maent wedi eu comisiynu i’w wneud a wnânt ac maent yn ei wneud yn dda.

Gwasanaethau yng Nghymru

Mae amrywiaeth o arferion unigryw ac arloesol i’w gweld ledled Cymru sy’n dangos sut y mae’r sector penodol hwn yn cael budd sylweddol o ddefnyddio dulliau gofal iechyd darbodus. Mewn rhai achosion, mae hyn wedi ei arwain gan gomisiynwyr gwasanaethau mewn ymateb i broblem neu fater penodol ac mewn eraill mae wedi bod yn ddatblygiad gwasanaeth neu ymyriad o’r gwaelod i fyny lle mae defnyddwyr gwasanaethau, darparwyr ac aelodau o’r gymuned wedi bod yn benderfynol o gyflawni gwell canlyniadau o fewn yr adnoddau sydd ar gael.

Gofal iechyd darbodus ym maes camddefnyddio sylweddau

Mae’r enghraifft gyntaf o ofal iechyd darbodus ym maes gwasanaethau camddefnyddio sylweddau wedi ei harwain gan gomisiynwyr yn bennaf ac mae’n ymwneud â datblygu pwyntiau mynediad sengl i wasanaethau triniaeth a chymorth camddefnyddio sylweddau lleol.

Gwasanaethau asesu sengl

Yng Nghymru, cafwyd llu o wasanaethau asesu sengl ar gyfer camddefnyddio sylweddau sy’n hyrwyddo egwyddorion gofal iechyd darbodus o ddim ond cynnal ymyriadau sydd â mantais glinigol bendant, yn ogystal â’r ymyriad priodol lleiaf posibl. Yn draddodiadol, bydd unigolion sy’n ceisio cymorth ar gyfer eu hanghenion camddefnyddio sylweddau eu hunain, neu anghenion camddefnyddio sylweddau rhywun arall, yn fwyaf tebygol o fod wedi troi at wasanaeth a oedd naill ai’n hysbys yn lleol, gwasanaeth a argymhellwyd iddynt, neu wasanaeth lle y cawsant brofiadau cadarnhaol yn y gorffennol. Fodd bynnag, mae’r gwasanaethau asesu sengl sy’n dod i’r amlwg bellach yn gallu cynnal proses wrthrychol o nodi angen ac atgyfeirio unigolion at y sefydliadau a’r ymyriadau mwyaf priodol sydd â thystiolaeth i ddangos y gallant fynd i’r afael â’r angen hwnnw’n effeithiol.

Atal atgyfeiriadau

Mae’r dull gweithredu hwn hefyd yn mynd i’r afael â phryder a welwyd ar draws y sector yn flaenorol – atgyfeirio unigolion.  Cyn y dull asesu sengl, byddai defnyddwyr sylweddau yn aml yn ymddangos mewn gwasanaethau nad oeddent o bosibl yn y sefyllfa orau i ddiwallu eu hanghenion. Mae’r anhawster yn codi o ddymuniad ymhlith gweithwyr proffesiynol rheng flaen i fanteisio ar yr hyn sy’n aml yn gymhelliant dros dro ymhlith defnyddwyr gwasanaethau i ddefnyddio triniaeth a chymorth. O dan yr amgylchiadau hyn, ethos y darparwr yn aml fydd gwneud rhywbeth gyda defnyddiwr gwasanaeth ar y pwynt hwnnw o gymhelliant yn hytrach nag anfon y defnyddiwr ymlaen at wasanaeth arall gan wybod bod tebygolrwydd uchel y bydd yr unigolyn yn colli cymhelliant ac yn peidio â gweithredu’r atgyfeiriad hwnnw.

Fodd bynnag, mae gwasanaethau asesu sengl yn cael eu hysbysebu ac maent yn hysbys o’r cychwyn fel amgylcheddau lle bydd anghenion person yn cael eu hystyried a byddant yn cael eu hailgyfeirio at y cymorth mwyaf priodol. Yn y modd hwn, mae disgwyliadau defnyddwyr gwasanaethau yn cael eu bodloni ac mae mynediad i’r gwasanaeth yn unol â’r ddealltwriaeth honno. Mae effaith y dull gweithredu hwn yn arwain at well cyfraddau cadw ar draws gwasanaethau sydd â chyfraddau uchel o bobl sy’n rhoi’r gorau i driniaeth a chymorth yn ddifeddwl. Ceir tystiolaeth o hyn drwy’r data perfformiad ar Gronfa Ddata Genedlaethol Cymru ar Gamddefnyddio Sylweddau (WNDSM) yn erbyn y Dangosydd Perfformiad Allweddol Cenedlaethol ar gau achosion o ganlyniad i ddiffyg presenoldeb.  Mae’r perfformiad wedi gwella yn fras yn erbyn y Dangosydd Perfformiad Allweddol hwn mewn meysydd sy’n gweithredu dull asesu sengl. Mae gwybod bod defnyddwyr sylweddau yn cael eu cyfeirio at yr ymyriadau sydd fwyaf addas i’w hamgylchiadau yn cynyddu’n sylweddol y tebygolrwydd o’u cadw mewn triniaeth a chymorth, gan arwain at ganlyniadau gwell.

Canolfannau Triniaeth am Alcohol

Mae’r Canolfannau Triniaeth am Alcohol newydd, sy’n gweithredu yng Nghaerdydd ac Abertawe yn symud o wasanaethau asesu ond yn dal i gefnogi’r egwyddor o ymyriadau priodol lleiaf posibl, yn ogystal â gwneud y defnydd gorau o’r gweithlu a hyrwyddo tegwch. Mae’r rhain wedi eu cynllunio, eu comisiynu a’u gweithredu mewn ymateb i’r pwysau sylweddol y mae pobl feddw yn draddodiadol wedi ei roi ar adrannau damweiniau ac achosion brys, yn enwedig ar nos Wener a nos Sadwrn. Mae’r canolfannau hyn yn gweithredu fel unedau achosion brys ar wahân, gyda’r un gweithdrefnau llywodraethu clinigol â’r prif adrannau brys mewn ysbytai, ond gyda mynediad haws am eu bod wedi eu lleoli yng nghanol economi’r nos.

Gall ffrindiau, yr heddlu, gwirfoddolwyr cymunedol neu wasanaethau ambiwlans a staff parafeddygol ddod ag unigolion i’r ganolfan. Ceir protocolau brysbennu ac uwchgyfeirio clir ar gyfer trosglwyddo cleifion i’r prif unedau ysbytai mewn achosion lle mae’r angen clinigol dan sylw y tu hwnt i gymhwysedd neu awdurdod staff neu gyfleusterau’r Ganolfan Triniaeth am Alcohol, ac mewn sawl achos mae’r brysbennu hwn yn cael ei wneud gan staff parafeddygol sy’n bresennol er mwyn ailgyfeirio cleifion yn briodol cyn gynted â phosibl.

Mae presenoldeb y Canolfannau Triniaeth am Alcohol ar benwythnosau yn gwahanu unigolion y mae angen gofal arnynt mewn perthynas ag yfed alcohol neu gymryd sylweddau eraill a’r rhai y mae angen triniaeth frys gyffredinol yn yr ysbyty arnynt. Mae hyn wedi lleihau’n sylweddol y galw ar wasanaethau ysbyty a lefel yr ymddygiad sy’n tarfu ar eraill yn y gwasanaethau hynny pan fydd y Canolfannau Triniaeth am Alcohol yn weithredol. Cynhelir sesiynau ychwanegol a/neu defnyddir staff ychwanegol ar yr adegau prysuraf, fel yn ystod digwyddiadau chwaraeon rhyngwladol, cyngherddau mawr, dros gyfnod y Nadolig a’r Flwyddyn Newydd a gwyliau cyhoeddus eraill.

Cydgysylltu gwasanaethau â Chanolfannau Triniaeth am Alcohol

Ceir amrywiaeth o fanteision ychwanegol o ran gwasanaethau cyhoeddus y mae’r Canolfannau Triniaeth am Alcohol wedi eu cyflwyno yn yr ardaloedd lle maent yn gweithredu. Mae cryn dipyn o amser yr heddlu wedi ei ryddhau gyda swyddogion yn gallu dychwelyd at blismona ar y stryd ar ôl trosglwyddo cleifion yn gyflym i sylw staff y Ganolfan Triniaeth am Alcohol yn hytrach na threulio cyfnodau maith mewn unedau achosion brys ysbytai. Mae’r canolfannau hefyd yn darparu lle diogel i bobl sy’n agored iawn i niwed o ganlyniad i’r alcohol y maent wedi ei yfed.  Mae’r staff a’r gwirfoddolwyr sy’n cynorthwyo’r Canolfannau Triniaeth am Alcohol i gyd wedi eu hyfforddi i roi cyngor ar leihau niwed sy’n gysylltiedig ag alcohol ac ymyriadau byr i unigolion pan fyddant yn ddigon sobr. Mae hyn yn defnyddio’r fethodoleg ymyriadau byr sy’n seiliedig ar dystiolaeth a ddefnyddir ledled Cymru i hyfforddi amrywiaeth eang o weithwyr proffesiynol i allu cynnal sgwrs strwythuredig ag unigolion ynglŷn â’u defnydd o alcohol.

Effeithlonrwydd

O ran arbedion cost mesuradwy, dangosodd y gwerthusiad a gynhaliwyd gan Brifysgol Caerdydd ar gyfnod peilot y Ganolfan Triniaeth am Alcohol yng Nghaerdydd fod cost net 10 unigolyn yn mynd i’r Ganolfan Triniaeth am Alcohol fesul sesiwn yn cyfateb i gost darpariaeth prif ffrwd – bydd mwy na 10 sesiwn yn cynhyrchu arbedion cost sy’n cynyddu gyda phob unigolyn ychwanegol sy’n cael triniaeth.  Ar nosweithiau prysur, daeth mwy na 30 i sesiynau’r Ganolfan Triniaeth am Alcohol [1].

Yr ymyriadau lleiaf posibl

Yn olaf o dan y thema hon, dylid nodi bod yr egwyddor o ddarparu dim ond y gwasanaethau sydd eu hangen, a dim ond gwasanaethau a ategir gan y dystiolaeth yn ethos amlwg ar draws y sector. Mae hyn yn rhannol oherwydd bod yr egwyddorion hyn wedi eu hymgorffori yn y Safonau Craidd Cenedlaethol ar gyfer Gwasanaethau Camddefnyddio Sylweddau yng Nghymru [2]. Mae Gwasanaeth Mynediad Agored a Chydgysylltu Gwent (GOALS) yn defnyddio’r dull atgyfnerthu cymunedol, sy’n cymryd golwg gyfannol o anghenion person a all ddylanwadu ar yr ymyriad a ddefnyddir a’r angen i atgyfeirio i asiantaethau eraill neu fel arall. Mae hyn yn sicrhau nad ydynt yn cyflawni unrhyw ymyriadau diangen, ac nad ydynt yn atgyfeirio yn ddiangen nac ar frys os ydynt yn teimlo eu bod yn gallu helpu unigolyn i fynd i’r afael â sawl problem.

Cydgynhyrchu

Mae hyn yn symud y drafodaeth ymlaen at yr egwyddor gofal iechyd darbodus sydd yn un o’r rhai mwyaf sefydledig a gweladwy yn y sector camddefnyddio sylweddau – cyd-gynhyrchu. Mae cyd-gynhyrchu, ac yn enwedig cyd-gymorth, wedi bod yn ganolog i wasanaethau camddefnyddio sylweddau ers amser maith.  Yn fwyaf nodedig, mae datblygiad model Minnesota a’r symudiad 12 cam drwy sefydliadau fel AA, NA ac ADFAM (sy’n defnyddio dull AA i gynorthwyo aelodau o deuluoedd y rhai sy’n camddefnyddio sylweddau) wedi bod yn un o nodweddion gwasanaethau dibyniaeth lleol ers sawl blwyddyn; mae AA wedi bod yn weithgar yn y DU er 1947.

Gwasanaethau a arweinir ac a ddarperir gan ddefnyddwyr

Gellir gweld ethos gwasanaethau a arweinir ac a ddarperir gan ddefnyddwyr ar draws gwasanaethau camddefnyddio sylweddau yng Nghymru. Mae Drugaid, un o asiantaethau’r trydydd sector, yn cyflwyno’r rhaglen Dewisiadau sy’n cynnwys rhaglen addysg cymheiriaid gynhwysfawr, sy’n uwchsgilio pobl ifanc i fod yn rhan o’r gwasanaeth Dewisiadau ac yn gwella’r gwaith a wneir. Yn yr un modd, mae Recovery Cymru yng Nghaerdydd a Bro Morgannwg yn galluogi defnyddwyr gwasanaethau i ddatblygu’n hyrwyddwyr gwella, sy’n cael eu hyfforddi i gynorthwyo a darparu gwasanaeth eiriolaeth i ddefnyddwyr gwasanaethau eraill sydd ar gam cynnar yn eu taith tuag at wella.

Ymyriadau a arweinir gan gymheiriaid

Un enghraifft ddiweddar ar raddfa fawr o’r dull a arweinir gan gymheiriaid tuag at ymdrin â chamddefnyddio sylweddau yng Nghymru fu’r prosiect mentora cymheiriaid cenedlaethol 2009-14 a ddatblygwyd drwy ddefnyddio arian o Gronfa Gymdeithasol Ewrop gyda’r prif nod o gynorthwyo cyn-ddefnyddwyr sylweddau ledled Cymru i gael gwaith neu ragor o addysg.  Rhwng mis Hydref 2009 a mis Medi 2013, roedd mwy na 9,600 o gleientiaid wedi cofrestru fel cyfranogwyr yn y prosiect. Roedd mwy nag un rhan o dair ohonynt wedi bod yn ddibynnol ar sylweddau (alcohol yn fwyaf cyffredin, ac yna heroin) am y rhan helaethaf o’u bywyd fel oedolion, ac roedd y rhan fwyaf o’r rhain wedi bod yn ddi-waith am gyfnod tebyg. Y patrwm mwyaf cyffredin oedd iddynt ddilyn un neu ragor o gyrsiau byr heb eu hachredu (fel cyflwyniad i’r gwasanaeth), wedi’i ddilyn gan y canlynol:

Dyrannu i weithiwr allweddol a/neu fentor cymheiriaid i asesu’r achos a llunio cynllun gweithredu

Byddai rhai yn cymryd mwy o gyrsiau i wella eu sgiliau cymdeithasol neu eu hyder, byddai rhai yn dechrau hyfforddi ar gyfer cymhwyster a oedd yn berthnasol i’w maes cyflogaeth wedi ei gynllunio. Byddai eraill yn dechrau gwirfoddoli neu gyfnod o brofiad gwaith, ac eraill yn dechrau gwneud cais am swyddi

Byddai lleiafrif, hefyd, yn dechrau hyfforddi fel mentor cymheiriaid.

Mentoriaid cymheiriaid

Cafodd cleientiaid a ddewiswyd i fod yn fentoriaid cymheiriaid hyfforddiant trylwyr, yn bennaf drwy gwrs wyth wythnos safonol wedi ei ategu gan oruchwyliaeth unigol. Ar ôl cymhwyso, dechreuodd y rhan fwyaf waith yn wirfoddol, ond pan fyddai swyddi’n dod ar gael roeddent yn gallu symud i swydd â thâl. Roedd trosiant swyddi o’r fath yn amrywio, gyda rhai darparwyr yn anelu at symud pobl ymlaen ar ôl cyfnod penodol tra roedd eraill yn eu hannog i aros cyhyd ag y dymunent. Roedd darparwyr mwy hefyd yn gallu cynnig swyddi mewn canghennau eraill neu gyda grwpiau cleientiaid gwahanol.

Canlyniadau

O ran canlyniadau, cafodd deg y cant swyddi, dechreuodd naw y cant gael rhagor o addysg, roedd 14 y cant wedi ennill cymhwyster ac roedd 65 y cant wedi cyflawni o leiaf un canlyniad cadarnhaol arall – yn fwyaf aml, cwblhau cwrs neu wirfoddoli [3].

CRAFT

Mae darparu gwasanaeth o dan arweiniad cymheiriaid hefyd yn ymestyn i ofalwyr ac aelodau o deuluoedd defnyddwyr gwasanaethau o fewn camddefnyddio sylweddau.  Mae rhaglen CRAFT (Atgyfnerthu Cymunedau a Hyfforddi Teuluoedd ) a ddatblygwyd yn yr Unol Daleithiau gan Dr Bob Myers [4], yn enghraifft o egwyddorion cydgynhyrchu, gan gynnig dull a chanddo fanteision posibl i lawer o gyflyrau cronig hirdymor.  Yn CRAFT, mae darparu gwasanaeth yn cael ei gyfeirio at aelodau o deulu ac anwyliaid y rhai sy’n defnyddio cyffuriau neu alcohol.  Bydd y rhai sy’n defnyddio sylweddau eu hunain yn aml yn gwrthwynebu defnyddio gwasanaethau triniaeth a chymorth, gyda naill ai dim cyswllt, cyswllt cyfyngedig neu gyswllt ysbeidiol â gwasanaethau triniaeth.

Heb y sgiliau a’r wybodaeth angenrheidiol, yn aml gall aelodau o’r teulu, yn ddiarwybod iddynt, fod yn gatalydd i ddefnydd rhywun o sylweddau, gyda’u gweithredoedd neu eu hymatebion yn atgyfnerthu’n negyddol yr ymddygiad sy’n peri i rywun ddefnyddio sylweddau.  Gyda’r model CRAFT, mae ymarferwyr yn datblygu ac yn hyfforddi aelodau o’r teulu ac anwyliaid i’w galluogi i fabwysiadu dulliau sy’n seiliedig ar dystiolaeth yn eu hymddygiad tuag at y defnyddiwr sylweddau y maent yn ei gefnogi. Gwneir hyn gyda’r bwriad o sicrhau cymaint o ymgysylltu cadarnhaol a chymorth â phosibl yn amgylchedd y cartref ac atgyfnerthu hyn.  Mae’r hyfforddiant yn galluogi’r aelod o’r teulu i ymateb i densiynau a sefyllfaoedd mewn ffordd sy’n fwyaf tebygol o sicrhau canlyniad cadarnhaol; mae’n dysgu iddynt sut i gymryd rhan mewn trafodaethau cymhellol i annog eu hanwyliaid i fanteisio ar gymorth, neu i barhau i ymgysylltu â gwasanaethau, ac mae’n rhoi’r hyder iddynt droi cefn ar sefyllfaoedd anodd, a neilltuo amser iddynt hwy eu hunain.

Canlyniadau cadarnhaol CRAFT

Mae canlyniadau lluosog yn deillio o’r dull hwn. Mae defnyddwyr gwasanaethau sy’n byw mewn amgylchedd gydag aelodau o’r teulu neu anwyliaid sydd wedi eu hyfforddi gan CRAFT yn fwy tebygol o gael mynediad i gymorth ac maent yn fwy tebygol o gynnal eu defnydd o’r gwasanaethau triniaeth a chymorth hynny. Mae lefelau pryder a straen yr aelodau o’r teulu yn lleihau, gan leihau’r angen posibl iddynt gael mynediad at wasanaethau cymorth i’w hunain. Mae’r defnydd o ddulliau sy’n seiliedig ar dystiolaeth yn golygu bod aelodau o’r teulu yn cymryd rôl sy’n un lled-broffesiynol, gan sicrhau bod y defnyddiwr gwasanaeth yn gallu cael mwy o gysylltiad â thechnegau fel dulliau gwella cymhelliant o gymharu â’r cyswllt cyfyngedig y mae gwasanaethau arbenigol yn gallu ei ddarparu. Mae dull CRAFT yn cael ei ddarparu ar hyn o bryd yng Nghymru yng Nghaerdydd a Bro Morgannwg ac yn Newcastle yn Lloegr.

Cydgynhyrchu dyfnach

Fodd bynnag, mae cyd-gynhyrchu gwirioneddol yn mynd ymhellach na dim ond cyfranogiad a chyfraniad defnyddwyr gwasanaethau a gofalwyr at eu gwasanaethau ac mae’n dechrau cynnwys cymunedau cyfan ac ymwneud â hwy. Gellir gweld hyn yn gweithio’n effeithiol yn ymarferol yn y Rhaglen Cymunedau Ynghyd – prosiect tair blynedd a ariennir gan y Loteri Fawr a’i ddarparu gan Alcohol Concern gyda chymorth gan Fwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda, Iechyd Cyhoeddus Cymru, Cyngor Sir Penfro ac amrywiaeth eang o gyrff statudol, preifat a gwirfoddol eraill. Ers mis Ionawr 2014, mae wedi bod yn gweithio yn Abergwaun ac Wdig, Sir Benfro, gan ymgysylltu â thrigolion, busnesau a grwpiau cymunedol lleol.

Mae’r prosiect yn annog pobl leol i siarad am agweddau cadarnhaol a negyddol ar ddefnyddio alcohol yn eu cymdogaethau a datblygu eu mentrau eu hunain i fynd i’r afael ag unrhyw broblemau a nodwyd. Nid yw’n ceisio atal y defnydd o alcohol yn llwyr ond mae’n hyrwyddo perthynas iach gydag alcohol i unigolion ac i’r gymuned gyfan. Mae’n defnyddio’r model datblygu cymunedol yn seiliedig ar asedau, sy’n helpu cymunedau lleol i nodi eu cryfderau a’u talentau eu hunain a’u gallu a’u hadnoddau eu hunain i greu newid cadarnhaol.

Cynllunio gyda’n gilydd

Mae cynllun gweithredu Rhaglen Cymunedau Ynghyd wedi’i gyd-gynhyrchu gan drigolion lleol a’r rheolwr prosiect, yn dilyn ymgynghori helaeth yn lleol. Mae’n canolbwyntio ar:

Ymwybyddiaeth gyffredinol o alcohol ym mhob grŵp oedran

Rôl oedolion o ran dylanwadu ar agweddau plant at alcohol

Lleihau arwahanrwydd, cynyddu cydlyniant cymunedol, a chefnogi pobl ar adegau o argyfwng yn eu bywydau.

Ymhlith y mentrau sydd eisoes yn codi o’r prosiect mae amrywiaeth o weithgareddau newydd i ddifyrru fel dewisiadau eraill yn lle yfed i bobl ifanc ac oedolion hŷn, gydag elfen gref rhwng y cenedlaethau.

Gwersi a ddysgwyd

Mae’r sector camddefnyddio sylweddau yn cynnig  amrywiaeth o ddysgu ar gyfer ei wella a’i ddatblygu ei hun a meysydd eraill o wasanaeth lle mae’r angen mwyaf ymhlith aelodau agored i niwed o’r gymdeithas sy’n anodd eu cyrraedd neu’n anodd ymgysylltu â hwy. Mae’r defnydd o systemau asesu yn dangos yr effaith a’r canlyniadau gwell, y gellir ei gyflawni pan fydd proses wrthrychol yn cael ei defnyddio i benderfynu ar y gwasanaeth neu’r ymyriad cywir sy’n ofynnol i ddiwallu angen penodol. Mae’r model canolfan triniaeth alcohol, ar y llaw arall, yn profi’r manteision a’r enillion sicr y gellir eu gwneud ar draws amrywiaeth eang o asiantaethau cyhoeddus wrth fabwysiadu dull darbodus ym maes gofal iechyd.

Gwersi o CRAFT

Mae gwersi gwerthfawr i’w dysgu o ethos a dull CRAFT. Bydd llawer o gyflyrau hirdymor yn effeithio ar bobl gydag aelodau o’r teulu ac anwyliaid a fydd yn barod ac yn gallu cynorthwyo eu gofal a lleihau’r angen am ymyriad a chyfranogiad gwasanaethau arbenigol.  Os bydd rhaglenni hyfforddi a datblygu yn cael eu gweithredu ar gyfer aelodau o’r teulu a gofalwyr unigolion â chyflyrau iechyd cronig, i’w galluogi i ddarparu neu gynorthwyo darparu dulliau seiliedig ar dystiolaeth yn y cartref, yna gellid sicrhau baich llai o lawer ar wasanaethau iechyd a gofal cymdeithasol arbenigol.

Yn olaf, mae mudiadau cydgymorth a dulliau cynnwys y gymuned yn darparu cymorth a rhwydweithiau lleol gwerthfawr i grŵp o ddefnyddwyr gwasanaethau y mae eu hanghenion yn rhai parhaus a lle mae’r defnydd o sylweddau yn effeithio ar bob agwedd ar eu bywydau. Mae’r elfennau arloesol hyn yn helpu i ddileu’r rhwystrau cymdeithasol rhwng y rhai sy’n defnyddio sylweddau a’r cymunedau lle maent yn byw.  Yn ei dro, mae hyn yn hyrwyddo presenoldeb cyffuriau, alcohol a’u defnydd fel her i’r gymuned gyfan ei datrys yn hytrach na chyfres o broblemau y gall dim ond gwasanaethau arbenigol eu datrys.

Casgliad

Mae’r maes camddefnyddio sylweddau yn cynnig amrywiaeth o enghreifftiau a gwersi i’w dysgu ar draws y sbectrwm gofal iechyd darbodus. Yn arbennig, mae themâu osgoi niwed, diwallu anghenion ac amgylchiadau dinasyddion ac, wrth gwrs, cydgynhyrchu yn hawdd eu nodi. Fodd bynnag, er gwaethaf ei lwyddiannau, mae angen ystyried egwyddorion gofal iechyd darbodus yn eu cyd-destun ac yna eu haddasu i adlewyrchu hynodrwydd maes camddefnyddio sylweddau.  Mae’r camau lliniaru a mireinio hyn yn cwmpasu effaith gweithio gydag amrywiaeth o gyflyrau ymddygiad yn ogystal â meddygol a phwysigrwydd cymhelliant defnyddwyr gwasanaethau unigol i lwyddiant canlyniadau gwasanaethau. Mae gwasanaethau camddefnyddio sylweddau bob amser yn chwilio am ffyrdd o oresgyn heriau cynorthwyo defnyddwyr gwasanaethau a’u cynnwys a gall y rhain yn aml fod yn ansicr, wedi ymddieithrio neu heb gymhelliant

Mae darbodus yn gweithio

Fodd bynnag, mae dulliau gofal iechyd darbodus yn cyflawni canlyniadau; mae’r mudiad gwellhad, er enghraifft, sydd ag ethos cyfranogol, cydweithredol, cyd-gymorth wrth ei wraidd, yn ennill momentwm yn gyflym ledled Cymru a’r DU yn fwy eang. Mae atebion menter gymdeithasol arloesol, fel y caffis camddefnyddio sylweddau a gynhelir ac a reolir gan ddefnyddwyr ym Mhort Talbot a Chaerffili yn rhoi’r cyfle i ddefnyddwyr sylweddau gymryd rhan mewn gweithgarwch strwythuredig a datblygu eu hyder a’u sgiliau drwy hyfforddi, datblygu a phrofiad gwaith a chreu’r posibilrwydd o gynhyrchu incwm ac annibyniaeth ariannol mewn ffordd sy’n cael ei hintegreiddio i’r cymunedau y mae’r busnesau hyn yn gweithredu ynddynt.

Rhoi terfyn ar stigma

Mae gwasanaethau a gweithgarwch sy’n cael eu creu, eu datblygu a’u darparu yn gymunedol hefyd yn  lleihau’r stigma’n ymwneud â dibyniaeth a dibynnu ar sylweddau sydd wedi ymwreiddio mewn cymdeithas. Mae ethos cyfan y maes yn symud o un lle mae gwasanaethau yn cael eu darparu ar gyfer y rhai mewn angen, i un lle mae disgwyl i ddefnyddwyr gwasanaethau a gweithwyr proffesiynol gydweithio er mwyn cyflawni canlyniadau fel cyfrifoldeb ar y cyd.


 

Cyfeiriadau

  1. Moore S., Sivarajasingam V., and Heikkinen M., An Evaluation of the Cardiff Alcohol Treatment Centre Pilot, Cardiff University, 2013, pg.33-34
  1. Welsh Government, National Core Standards for Substance Misuse, 2010
  1. Maguire M., Holloway K., and Bennett T., Evaluation of European Social Fund peer mentoring Wales, Cardiff, Welsh Assembly Government, 2014.
  1. CRAFT Overview, https://www.robertjmeyersphd.com/craft.html, [accessed 10th December 2014]

Gadael sylw


0 Sylwadau

Gadael sylw

Ni fydd eich cyfeiriad e-bost yn cael ei gyhoeddi. Mae'r meysydd gofynnol yn cael eu marcio *

Gwyliwch Conrad Eydmann yn siarad mwy am yr erthygl hon, cliciwch ar y fideo.

@ChoosingWiselyW #MakingChoicesTogether agrees. We promote teaching skills for #shareddecisiomaking to all clinicians. #prudenthealthcare twitter.com/richardlehman1…

@WelshGovernment ..so LHBs in Wales need more psychologists to support them, & keep them from harm. #PrudentHealthcare @DiabetesUKCymru twitter.com/glycosmedia/st…